.

عالم "ذر" چيست؟

         راجع به تعريف عالم ذر يا همان عالم سنت الهي ، يا عالم استعداد، يا عالم تكليف ثاني، نظريات گوناگوني مطرح شده كه ما به بعضي از آنها مي پردازيم.

      در تفسير الميزان آمده است: از آيات و روايات چنين نتيجه مي گيريم كه خداوند متعال هر يك از فرزندان آدم را بر خودش گواه و از او اقرار به پروردگاري خويش گرفته اين اقرار و پيمان هنگامي بود كه خداوند، آدم را در عالم ((ذر)) از ذراتي كه در پشت حضرت آدم (ع) بود يا از ذرات گلي كه آن حضرت را از آن خلق كرد، آفريد. آن گاه همه ي فرزندان آدم را تا آخر دنيا، به صورت ذراتي از پشت آدم بيرون آورد، در برخي احاديث آمده است كه با قدرت پروردگار توانا، اين ذرات از گل هاي آدم داراي شعور و ادراك بوده، صلاحيت مخاطب واقع شدن و فهم خطاب را داشته اند و در اين حال خداوند تعالي به آنان خطاب نمود: (( الست بربكم، قالوا بلي، آيا پروردگار شما نيستم؟ گفتند: آري)). پس اين ذرات به جايگاه اولشان بازگشتند و بدين سبب اين عالم (( عالم ذر )) ناميده شد. (تفسير الميزان (تفسير سوره ي اعراف))

        شيخ الرئيس روح ، روح را در بدن ، به مرغي در قفس تعبير كرده و مي گويد: ((عالم ذر چنين است كه از ارواح همه ي انسان ها بيعت گرفته شده است . همه شان گفتند: بله. ولي وقتي در اين دنيا آمده اند، تقليد، همه چيز را از يادشان برده است، تقليد از آباء و اجداد، حزب و گروه و محيط سبب شده كه اين ها آن (( الست بربكم)) را فراموش كنند.

     اما مرحوم صدر المتالهين قبول ندارد كه روح قبل از بدن باشد. او مي گويد:  روح (( جسمانيه الحدوث و روحانيه البقاء)) است و مراد از عالم ذر مرتبه اي از علم خداست كه به عالم تقدير مي گويند. مسلم است كه قبل از خلق اين كره و قبل از عالم هستي، عالم هستي در علم خدا موجود بوده است. مي گويند آن جا در مرتبه ي علم خدا ـ  عالم ذر ـ معاهده شده است و همه گفته اند: بله.

     مرحوم علامه طباطبايي (ره) عالم ذر را آن بعد معنوي و جنبه ي يد ربي انسان مي داند. يك نظر، جنبه ي يد ربي را تاييد مي كند. در اين نظر وقتي انسان نگاه مي كند، به قول قرآن همه چيز فاني است جز خداوند و از همين جنبه است كه عالم هستي تسبيح خدا را مي كند، چرا كه توجه به علت كل عالم است و بقيه همه وابسته به او هستند كه هيچ استقلالي ندارند. اما يك نظر هم به عالم هستي است كه جنبه ي يد خلقي است، يعني نگاه و نظر به خويش. به نظر علامه طباطبايي (ره) مراد از عالم ذر آن جنبه يد ربي است كه يك دفعه هم موجود مي شود. (معارف اسلام ، استاد مظاهري، ص 274)