.

کمین گاه شیطان کجاست؟

     امیر بیان و بنان حضرت علی (علیه السلام) در خطبه 192 در نهج البلاغه فرمودند: «از سرانجام زشت تکبر و خودپسندی بترسید که کمین گاه ابلیس و جایگاه حیله و نیرنگ اوست حیله و نیرنگی که با دل های انسان ها چون زهر کشنده می آمیزد و هرگز بی اثر نخواهد بود و کسی از هلاکتش جان سالم به در نخواهد برد. نه دانشمند به خاطر دانشش و نه فقیر به جهت لباس کهنه اش در امان می باشد» (نهج البلاغه / مرحوم دشتی / ص 391) ضمنا در نامه 53 خطاب به مالک اشتر می فرماید: « مبادا هرگز دچار خودپسندی گردی و به خوبی های خود اطمینان کنی و ستایش را دوست داشته باشی ، که این ها همه از بهترین فرصت های شیطان برای هجوم آوردن به توست و کردار نیک، نیکوکاران را نابود می سازد» (همان / ص 589)

     پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله) در معرفی دام های شیطان می فرماید: « شیطان دام ها و تله ها دارد و از جمله دام ها و تله های او این است که از نعمت های خدا مغرور شوند و به بخشش های او تفاخر کنند و با بندگان خدا تکبر کنند و خود در کار وی پیرو هوس شوند» (نهج الفصاحه / ج 1 / ح 882/ ص 332)

وسوسه شیطان در روز بدر چه چگونه بود؟

     « و ینزل علیکم ...» (انفال / 76) برای شما باران فرستاد، تا شما را پاکیزه کند و وسوسه شیطان را از شما دور کند.

     در جنگ بدر ، مشرکین قبل از مسلمین بر سر آب فرود آمدند و مسلمین بر یک نقطه خشک و شن زار بر اثر نداشتن آب، هم تشنه شدند و هم نتوانستند بدن خود را از حدث اکبر و اصغر و نجاسات پاک سازند. شیطان هم به وسوسه گری پرداخت و گفت: دشمن شما آب را تصرف کرده است و شما باید با جنابت و بدون وضو نماز بخوانید و پاهای شما در رمل فرو برود. از این جهت خداوند باران بر آن ها نازل کرد و تمام نیازمندی ها و اشکالات ایشان برطرف شد. (ترجمه تفسیر مجمع البیان، ج 10، ص 175)

شیاطین چه گونه همدیگر ا راهنمایی می کنند؟

     شیاطین انسی کسانی هستند که مردم را گمراه می کنند و شیاطین جنی از نسل ابلیس هستند در تفسیر کلبی از ابن عباس نقل شده است که ابلیس لشکر خود را به دو دسته تقسیم کردهاست. دسته ای را به سوی انسان ها و دسته ای دیگر را به سوی جنیان فرستاده است. این شیاطین که مامور انسان ها و جنیان هستند دشمنان پیامبران و مومنین هستند.

     هر گاه یکدیگر را ملاقات می کنند . می گویند من فلان کس را این طوری گمراه کردم تو هم فلان کس را همین طور گمراه کن و بدین ترتیب از یکدیگر برای گمراه کردن انسان ها و جنیان الهام می گیرند. از امام باقر (ع) روایت شده است که شیطان ها کدیگر را ملاقات می کنند و راه گمراه کردن خلق را به یکدیگر نشان می دهند و از یکدیگر می آموزند. ( ترجمه تفسیر مجمع البیان / ج ۸ / ص ۲۳۵).

     پیامبر خاتم حضرت محمد (ص) فرمود: شیطان تخت خویش را بر آب می گذارد و دسته های خود را به اطراف می فرستد و آن ها که گمراهی بزرگ تر پدید آورندمنزلتشان نزد او بیش تر است. یکی از آن ها بیاید و بگوید چنین و چنان کردم ابلیس گوید کاری نکرده ای. یکی از آن ها بیاید و بگوید وی (آدم) را رها نکردم تا میان او و کسانش تفرقه انداختم. شیطان او را به خود نزدیک کند و بگوید تو خوبی . ( نهج الفصاحه / ح ۵۷۴ / ۲۶۸) به گفته مولوی:

تفرقه در روح حیوانی بود                   نفس واحد روح انسانی بود

     نبی اعظم (ص) فرموده است: شیطان درباره انسان مانند گرگ برای گوسفند است که گوسفند دور افتاده و بر کنار مانده ر می گیرد. پس از تفرقه بپرهیزید و به جماعت و همراهی با مردم و مسجد پایبند باشید . (پیام پیامبر / ترجمه خرمشاهی . انصاری) ب قول مولوی:

دیو گرگست و تو همچون یوسفی                          دامن یعقوب مگذار ای صفی

گرگ اغلب آنگهی گیرا بود                                   کز رمه شیشک بخود تنها رود

چه کسانی یاران و پیروان شیطانند؟

     امیر انس و جان حضرت علی (علیه السلام) در خطبه ۹۴ نهج البلاغه در معرفی سیمای منافقان فرمودند: منافقان با اظهار یاس می خواهند به مطامع خویش برسند و بازار خود را گرم سازند و کالای خود را بفروشند. سخن می گویند اما به اشتباه و تردید می اندازند. وصف می کنند اما می فریبند در آغاز راه را آسان و سپس در تنگناها به بن بست می کشانند آن ها یاران شیطان و زبانه های آتش جهنم می باشند آنان پیروان شیطانند و بدانید که پیروان شیطان زیانکارانند. ( نهج البلاغه / مرحوم دشتی / ص ۴۰۹)

شیطان از کجا فهمید که از اولاد آدم پیروانی دارد؟

     ا ز تفسیر آیه ۵۸ سوره صاد مستفاد می شود که چون شیطان دید کوشش هایش نسبت به آدم به ثمر رسید گمان برد که نسبت به اولاد آدم نیز چنین است. چنان که خداوند در آیه ۲۰ سوره سباء فرمود: شیطان گمان خود را نسبت به ایشان تصدیق کرد ((ولاخلفنهم))  این همان سخنان شیطان است که گفت اولاد آدم را از راه حق و صواب گمراه می سازم ((ولامنینهم))  آرزوی بیشتر ماندن در دنیا را به دل ایشان می افکنم (( و لامرنهم فلیبکن آذان الانعام)) آ ن ها را وادار می کنم که گوش های چهارپایان را بشکافند. یعنی وادارشان می کنم که گوش حیوانات را ببرند. از امام صادق علیه السلام روایت شده است که بریدن گوش چهارپایان یکی از سنت های عرب در دوران جاهلیت بود. آنان گوش شتران را می بریدند و آزاد می کردند تا وقتی که بمیرند. (ترجمه تفسیر مجمع البیان / ج ۷ / ص ۱۶۶) .

     نوشیدن خمر باز قمار پرستش بت ها برد و باخت این کارها پلید بوده و جنبه شیطانی دارد. پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: بنده تا شراب ننوشد عرصه ی دین بر او گشاده باشد و چون بنوشد پرده خدا از او بدرد و شیطان یار و گوش و چشم او شود و او را به سوی بدی ها براند و از نیکی ها منصرف سازد ( نهج الفصاحه / ج ۲ / ح ۲۲۹۱ / ص ۶۳۹) .

     در حدیثی از معصوم آمده که هر که در حال مستی بخوابد عروس شیطان است. ( ترجمه تفسیر المیزان / ج ۸/ ص ۸۸) حتی بازی کودکان با گردو قمار است. شیطان می دانست که آدم بر فرشتگان برتری دارد و اگر این را نفهمیده بود وجهی نداشت که از سجده خودداری کند.  حالا چه گونه شیطان طمع پیدا کرد از این جهت بود که خداوند به فرشتگان خبر داده بود در روی زمین کسی را قرار می دهد که فساد خواهد کرد. گویا وی به این مطلب آگاهی یافته بود. چون شیطان آدم را وسوسه کرد و او را ضعیف یافته بود. فهمیده بود که اولاد او از خود او ضعیف تر خواهند بود . ( ترجمه تفسیر مجمع البیان / ج ۱۴ / ص ۱۶۸) از همین روست که پیامبر اسلام فرمودند: چون خداوند والا در بهشت آدم را آفرید وی را تا مدتی که خواست واگذاشت و ابلیس بر او گشت و نگریست و چون دید که میان تهی است دانست که مخلوق خویشتن داری نیست. ( نهج الفصاحه / ج ۲ / ح ۲۲۸۳ / ص ۶۳۷).

شیطان با ابلیس چه تفاوتی دارد؟

     شیطان به معنای اصلی گویا مفهوم وصفی دارد یعنی (( شریر)). در قرآن کریم شیطان به همین معنی به کار رفته است جز این که گاهی در مورد خود ابلیس و گاه با معنای عام هر موجود شریری که شرارت در او ((ملکه راسخ)) گردیده است. حتی در قرآن تصریح شده است که ممکن است شیطان از جن باشد یا از انس و چنین قرار دادیم برای هر پیامبری دشمنی از شیطان های بشری یا جنی (انعام / ۱۱۲) پس شیاطین دسته ای از انس یا جن هستند که کارشان شرارت است در میان شیاطین جن فرد ممتازی وجود دارد که در شیطنت مقام عالی دارد و او ابلیس است. (معارف قرآن / استاد مصباح یزدی)

     شیاطین جمع شیطان و از ماده شطن و به معنی میل از حق و استقامت با تحقق اعوجاج باشد و شیطان مصداق کامل انحراف و اعوجاج است و این کلمه در مورد حیوان انسان جن اطلاق شده است. (تفسیر روشن / حسن مصطفوی / ج ۲ / ص ۵۸)

     شیطان یعنی دور شده متمرد این کلمه به صورت مفرد هفتاد بار و به صورت جمع (شیاطین) هیجده بار در قرآن آمده است. ( المعجم المفهرس)

ابلیس چه گونه شعر سروده است؟

     ابلیس شعر عربی نیز سروده است. گویند: وقتی هابیل کشته شد آدم در رثای او شعری سرود که با مصراع بسیار معروف (( تغیرت البلاد و من علیها)) آغاز می گردید که عموما ۷ بیتی است. حوا نیز در شعری ۳ بیتی بیهودگی این زاری ها را به او گوشزد می کند. آن گاه ابلیس در می رسد و در قطعه ای مشهور به ۴ بیت به نیرنگ بازی خویش فخر می کند. ( دایره المعارف بزرگ اسلامی / ج۲)

     یکی از مردان شام به امیرالمومنین حضرت علی (ع) گفت: یا علی از تو پرسش هایی دارم فرمود: هر گاه برای دریافتن است نه به قصد رنج دادن بپرس. از جمله پرسش های وی یکی آن بود که نخستین کسی که شعر سرود کی بود؟ حضرت علی (ع) فرمود: ((آدم)) پرسید: شعرش چه بود؟ فرمود: " چون آدم به زمین فرود آمد و خاک دید و فضای هوای آن را دید و قابیل را کشت آدم این شعر را سرود: جهان دگرگون گردید و هر که در آن است از این جهت روی زمین زشت و تیره است. هر چه در آن طعم و رنگی داشت از حال خود بگردید خرمی مغلوب شد و اندوه و غم چیره شد)) ابلیس چون آن ها را شنید در پاسخ آدم گفت: (( از جهان و ساکنان آن دور شو چون بهشت جاویدان بر تو تنگ گردید جایگاه تو و همسرت در آن بود و از آزار و بدی جهان در آسایش بودی و با همه از مکر و فریب من نتوانستی جدا شدن. چنین جایی سودمند را از کف بدادی . هر گاه آمرزش خدا ترا فروغی گرفت ترا قسمتی و روزی ای نبود)) ( ترجمه خصال شیخ صدوق / ص ۱۶۲)

ابلیس چه گونه به زمین هبوط کرد؟

     برای هبوط ابلیس به زمین هیاتی شگفت قائل شده اند. گویند: یک چشم بود و دستار یا عمامه ای که دنباله آن به چانه اش هم نمی رسید بر سر داشت. یک موزه بیش به پایش نبود . سپس چون دید از بهشت رانده شد و سرگردان است خدای تعالی را از حال خود پرسش کرد. خداوند فرمود: پیامبران تو کاهنانند. کتاب تو وشم (خالکوبی روی پوست بدن) است. سخنت دروغ است. قرائتت شعر است. موذن تو نی است. مسجد تو بازار است و خانه ات حمام است خوراکت هر خوراکی است که بر آن نام خدا نیاورند. شراب تو سکرآور است و ابزار شکار تو زنانند( دایره المعارف بزرگ اسلامی / ج ۲) اشرف اولاد آدم نبی آدم و عالم حضرت محمد (ص) فرمودند: از دنیا بترسید و از زنان بپرهیزید زیرا شیطان نگران و در کمین است و هیچ یک از دام های وی برای صید پرهیزکاران مانند زنان مورد اطمینان نیست. ( نهج الفصاحه / ج ۱ / ح ۵۰ / ص ۱۶۴) و نیز در حدیثی دیگر فرمودند: محکم ترین سلاح شیطان زنانند (نهج الفصاحه / ح ۹۷۰ / ص ۳۵۰) و در کلامی دیگر فرمود: زن به صورت شیطان می آید و به صورت شیطان می رود وقتی یکی از شما زنی دید که وی را به شگفت آورد پیش همسر خود برود زیرا بدین وسیله آن چه در دل دارد از میان می رود. (نهج الفصاحه /  ح ۸۲۱/ ص ۳۲۰) و در فرازی دیگر فرمودند: هر جوانی در آغاز جوانی زن بگیردشیطان وی بانگ برآرد وای بر او دین خود را از دسترس من محفوظ داشت. (نهج الفصاحه /  ح ۱۰۳۴/ ص ۳۶۲)

     کلمه ابلیس یازده بار در قرآن آمده است که ۹ بار مربوط به آفرینش آدم است . بقره / ۳۴. اعراف / ۱۱. حجر/۳۱ و ۳۲ . اسرا / ۶۱ . کهف / ۵۰. طه / ۱۱۶ . ص / ۷۴ و ۷۵ و دو مورد دیگر که ربطی به آفرینش آدم ندارد. شعراء/ ۹۵ . سباء / ۲۰ (دایره المعارف بزرگ اسلامی / ص ۵۹۲).

     در قرآن مجید در ۶۹ مورد کلمه شیطان با لفظ مفرد و در ۱۸ مورد شیاطین با لفظ جمع آمده است. (ترجمه و تفسیر نهج البلاغه/ مرحوم محمدتقی جعفری / ج ۲۴ / ص ۸۸)

نام های دیگر ابلیس چیست؟

     در تفسیر طبری آمده است: ابلیس نام های گوناگونی دارد که برخی از آن ها در روایات و تفاسیر اسلامی نیز راه یافت. یکی از این نام ها عزازیل است که حتی ابن عباس آن را می شناخته از قول وی روایت کرده اند که ابلیس پیش از نافرمانی خداوند عزازیل نام داشت و از جمله فرشتگانی بود که در زمین سکونت داشت و چون علم فراوان داشت مغرور شد و از فرمان خدا سرپیچی کرد.( تفسیر طبری. ج ۱ . ص ۱۷۸)

     بسیاری از راویان پنداشتند که نام ابلیس در عبری عزازیل و عربی حارث بوده است. در ادبیات دینی عربی ابلیس را علاوه بر حارث و لقب رجیم که لفظ قرآنی است چندین لقب و کنیه دیگر نیز داده اند مانند: ابومره - ابوخلاف - ابولبینی (نام دختر او بوده است) ابوقتره - ابوالجن ( در مقابل ایوالانس برای آدم) ابودجانه و نیز خناس. ( تاریخ طبری . ج ۱ . ص ۸۶)